Depresyon ya da kaygı bozukluğu için antidepresan kullanmaya başladınız. Ruh hâliniz yavaş yavaş düzeliyor ama başka bir şey fark ediyorsunuz: Cinsel isteğiniz azaldı, orgazm olmak eskisinden zor ya da boşalma gecikiyor. Bunu doktorunuza söylemeye utanıyorsunuz, partnerinize nasıl anlatacağınızı bilmiyorsunuz.
Yalnız değilsiniz. Cinsel yan etkiler, antidepresanların en sık görülen ama en az konuşulan yan etkileri arasında. İyi haber şu: Bu sorun çoğu zaman çözülebilir. Ama doğru yol, ilacı kendi başınıza bırakmak değil.
Kısa Cevap: Evet, Etkileyebilir
Özellikle SSRI (seçici serotonin geri alım inhibitörleri) ve SNRI (serotonin-noradrenalin geri alım inhibitörleri) grubundaki antidepresanlar, cinsel yan etkilere sık yol açar. Bu gruplar günümüzde en sık reçete edilen antidepresanlardır. Sertralin, essitalopram, sitalopram, fluoksetin, paroksetin, venlafaksin ve duloksetin bu gruplardaki yaygın etken maddelerdir.
Ne Kadar Yaygın?
Bu sorunun cevabı, hastalara sorulup sorulmamasına göre çarpıcı şekilde değişiyor.
İspanya’da 1.000’den fazla hastayla yapılan geniş bir çalışmada (Montejo ve ark., 2001), hastalara cinsel işlevleri doğrudan sorulduğunda, SSRI ve benzeri ilaçları kullananların yaklaşık yüzde 59’unda cinsel işlev bozukluğu saptandı. Ancak hastaların çok azı bu sorunu kendiliğinden doktoruna söylemişti.
Yani sorun yaygın ama sessiz kalıyor. Doktorunuz sormuyorsa, siz söyleyin.
Hangi Cinsel Yan Etkiler Görülür?
- Cinsel istekte azalma: En sık bildirilen yan etkidir.
- Orgazm olmakta güçlük ya da gecikme: Hem kadınlarda hem erkeklerde görülür.
- Geç boşalma: Erkeklerde sık görülür.
- Uyarılma güçlüğü: Kadınlarda nemlenmenin azalması, erkeklerde sertleşme sorunu.
- Genital bölgede his azalması: Bazı kişiler bunu bir tür uyuşukluk olarak tarif eder.
[İç link: Geç Boşalma (Gecikmiş Ejakülasyon) Nedir?]
Neden Oluyor?
Antidepresanlar beyindeki serotonin seviyesini artırarak ruh hâlini düzeltir. Ancak serotonin cinsel tepkide de rol oynar. Artan serotonin, cinsel istek ve hazla ilişkili dopamin ve noradrenalin sistemlerini baskılayabilir. Ayrıca boşalma refleksini yavaşlatır.
İlginç bir not: Serotoninin boşalmayı geciktiren bu etkisi, bazı SSRI’ların erken boşalma tedavisinde kullanılmasının da nedenidir. Yani bir kişide yan etki olan şey, bir başkasında tedavi olabiliyor.
Erken Boşalma Nedir? Nedenleri ve Tedavi Yöntemleri
Sorun İlaç mı, Depresyon mu?
Bu ayrımı yapmak önemli, çünkü depresyonun kendisi de cinsel isteği düşürür. Kanada’da yapılan bir çalışmada (Kennedy ve ark., 1999), depresyonu olan hastaların önemli bir kısmında, henüz hiçbir ilaç kullanmadan önce bile cinsel istekte azalma vardı.
Bu yüzden şunlara dikkat edin:
- Sorun ilaca başlamadan önce de var mıydı?
- İlaca başladıktan veya doz artırıldıktan sonra mı başladı?
- Ruh hâliniz düzelirken cinsel isteğiniz de geri geliyor mu?
İlaç başlamadan önce var olan ve depresyon düzeldikçe iyileşen bir isteksizlik büyük olasılıkla depresyona bağlıdır. İlaçla başlayan ve ruh hâli düzelse de devam eden bir sorun ise ilacın yan etkisi olabilir.
[İç link: Libido Nedir? Neden Artar, Neden Azalır?]
Hangi Antidepresanlarda Daha Az Görülür?
Tüm antidepresanlar aynı değildir. ABD’de 6.000’den fazla hastayla yapılan bir çalışmada (Clayton ve ark., 2002), bupropion kullananlarda cinsel yan etki oranları SSRI’lara göre belirgin şekilde daha düşük bulundu. Mirtazapin gibi bazı diğer ilaçlarda da bu yan etkiler daha az görülür.
Ancak hangi ilacın sizin için uygun olduğu yalnızca cinsel yan etkilere göre belirlenmez. Hastalığınızın türü, diğer yan etkiler ve daha önceki tedavilere yanıtınız da önemlidir. Bu kararı mutlaka doktorunuzla birlikte verin.
Ne Yapılabilir?
Cochrane’in antidepresanlara bağlı cinsel yan etkilerin yönetimini inceleyen sistematik derlemesi ve klinik kılavuzlar, doktorların değerlendirebileceği birkaç seçenek tanımlıyor:
1. Beklemek
Bazı kişilerde yan etkiler ilk haftalarda belirgin olup zamanla hafifleyebilir. Ancak pek çok kişide sorun devam eder, bu yüzden aylarca sessizce beklemeyin.
2. Doz ayarlaması
Doktorunuz, tedavinin etkinliğini korurken dozu azaltmayı değerlendirebilir.
3. İlaç değişikliği
Cinsel yan etkileri daha az olan bir antidepresana geçiş bir seçenek olabilir.
4. Ek tedavi
Bazı durumlarda mevcut ilaca ek bir ilaç eklenebilir. Örneğin JAMA‘da yayımlanan bir çalışmada (Nurnberg ve ark., 2003), antidepresana bağlı sertleşme sorunu yaşayan erkeklerde sildenafil tedavisi belirgin iyileşme sağladı.
Sertleşme Sorunu: Nedenleri ve Tedavisi
5. Cinsel yaşamda küçük düzenlemeler
Daha uzun ön sevişme, orgazm üzerindeki baskıyı azaltmak ve partnerle açık iletişim bu dönemi kolaylaştırabilir. Cinsel terapi de destekleyici bir seçenektir.
[İç link: Cinsel Terapi Nedir? Kimler Başvurmalı?]
İlacınızı Kendi Başınıza Bırakmayın
Bu yazının en önemli mesajı bu. Antidepresanların aniden bırakılması:
- Kesilme belirtilerine yol açabilir: baş dönmesi, sinirlilik, uyku sorunları, grip benzeri belirtiler ve bazı kişilerde “elektrik çarpması” gibi hissedilen duyumlar.
- Depresyonun geri dönme riskini artırır.
İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliyeti Enstitüsü (NICE) de antidepresanların doktor gözetiminde, kademeli olarak azaltılarak bırakılmasını önerir.
Cinsel yan etkiler gerçek ve önemli bir sorundur. Ama çözümü, doktorunuzla birlikte bulunur.
İlacı Bıraktıktan Sonra Sorun Devam Ederse?
Nadir de olsa bazı kişilerde cinsel yan etkiler ilaç bırakıldıktan sonra da devam edebilir. Bu duruma SSRI sonrası cinsel işlev bozukluğu (PSSD) denir. Avrupa İlaç Ajansı (EMA), 2019’da SSRI ve SNRI grubu ilaçların prospektüslerine bu olasılığın eklenmesini istedi. Durumun ne kadar yaygın olduğu ve nedenleri hâlâ araştırılıyor. İlacı bıraktıktan sonra sorunlar sürüyorsa doktorunuza bilgi verin.
Doktorunuzla Nasıl Konuşursunuz?
Pek çok kişi bu konuyu açmakta zorlanır. Şu cümleler işinizi kolaylaştırabilir:
- “İlaca başladığımdan beri cinsel isteğimde azalma fark ettim.”
- “Orgazm olmakta eskisinden daha çok zorlanıyorum. Bu ilaçla ilgili olabilir mi?”
- “Bu yan etki tedaviye devam etmemi zorlaştırıyor. Başka seçeneklerimiz var mı?”
Unutmayın: Psikiyatristler ve aile hekimleri bu soruyu sık duyar. Sizin için utanç verici olan, onlar için olağan bir klinik bilgidir.
Sık Sorulan Sorular
Antidepresanların cinsel yan etkileri kalıcı mı?
Çoğu kişide ilaç değiştirildiğinde veya doktor kontrolünde bırakıldığında düzelir. Nadir durumlarda ilaç bırakıldıktan sonra da sürebilir. Bu durumda doktorunuza başvurun.
Hangi antidepresan cinsel isteği etkilemez?
Hiçbir ilaç için “kesinlikle etkilemez” denemez. Ancak bupropion ve mirtazapin gibi bazı ilaçlarda cinsel yan etkiler daha seyrek görülür. Size uygun ilacı doktorunuz belirlemelidir.
Antidepresan kullanırken hafta sonları ilaca ara verebilir miyim?
Doktorunuza danışmadan hayır. İlaca ara vermek kesilme belirtilerine ve tedavinin etkinliğinin azalmasına yol açabilir.
Partnerime nasıl anlatabilirim?
Sorunun ilacın bir yan etkisi olduğunu ve partnerinize duyduğunuz çekimle ilgisi olmadığını açıkça söyleyin. Bu, partnerinizin durumu kişisel algılamasını önler.
[İç link: Partnerinizle Cinsellik Hakkında Nasıl Konuşursunuz?]
Kaynaklar
- Montejo AL, Llorca G, Izquierdo JA, Rico-Villademoros F (2001). Incidence of sexual dysfunction associated with antidepressant agents: a prospective multicenter study of 1022 outpatients. Journal of Clinical Psychiatry.
- Clayton AH, Pradko JF, Croft HA ve ark. (2002). Prevalence of sexual dysfunction among newer antidepressants. Journal of Clinical Psychiatry.
- Kennedy SH, Dickens SE, Eisfeld BS, Bagby RM (1999). Sexual dysfunction before antidepressant therapy in major depression. Journal of Affective Disorders.
- Taylor MJ, Rudkin L, Bullemor-Day P ve ark. (2013). Strategies for managing sexual dysfunction induced by antidepressant medication. Cochrane Database of Systematic Reviews.
- Nurnberg HG, Hensley PL, Gelenberg AJ ve ark. (2003). Treatment of antidepressant-associated sexual dysfunction with sildenafil: a randomized controlled trial. JAMA.
- European Medicines Agency (EMA), Pharmacovigilance Risk Assessment Committee (PRAC) (2019). SSRIs and SNRIs: persistent sexual dysfunction after drug withdrawal.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE) (2022). Depression in adults: treatment and management (NG222).
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve doktor muayenesinin yerini tutmaz. İlacınızla ilgili her değişikliği mutlaka doktorunuzla birlikte yapın. Kendinizi kötü hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun veya 112’yi arayın.
